Klauzule abuzywne – czym są i jak je rozpoznać w umowie kredytowej?

W tym artykule wyjaśniamy, czym dokładnie jest klauzula abuzywna, jakie warunki musi spełniać, jak wygląda w praktyce w umowach kredytowych oraz co zrobić, gdy podejrzewasz, że Twoja umowa taką klauzulę zawiera.

Czym są klauzule abuzywne?

Klauzule abuzywne, zwane też niedozwolonymi postanowieniami umownymi, to postanowienia umowy zawieranej pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem, które kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając przy tym jego interesy. Krótko mówiąc, są to postanowienia umowy sprzeczne z dobrymi obyczajami – a nie każdy niekorzystny zapis od razu taką klauzulą jest. Podstawę prawną stanowi art. 385¹ Kodeksu cywilnego, a katalog przykładowych postanowień uznawanych za niedozwolone znajduje się w art. 385³ k.c.

Co ważne, relacja zachodzi na linii przedsiębiorca – konsument, co nie dotyczy umów B2B – dwóch przedsiębiorców zawierających umowę między sobą nie obejmuje ta ochrona, ponieważ zakłada się, że obie strony mają porównywalną pozycję negocjacyjną.

Katalog klauzul  niedozwolonych zawarty z art. 385³ k.c. zawiera ogólne przykłady klauzul abuzywnych. Nie jest to jednak zbiór zamknięty. Sąd w toku postępowania może uznać za niedozwolone również inne zapisy umowy, jeśli spełniają one ogólne przesłanki z art. 385¹ k.c. W efekcie klauzule abuzywne występują w praktyce w znacznie szerszym zakresie niż tylko przykłady wymienione wprost w kodeksie.

Choć w tym artykule skupiamy się na umowach kredytowych, warto pamiętać, że podobne mechanizmy spotkamy też w regulaminach sklepów internetowych czy w umowach ubezpieczenia – wszędzie tam, gdzie przedsiębiorca posługuje się gotowym wzorcem, a konsument nie ma na jego treść żadnego wpływu.

Trzy warunki, które musi spełniać klauzula abuzywna

Aby dane postanowienie umowne można było zakwalifikować jako klauzulę abuzywną, muszą wystąpić łącznie cztery przesłanki:

1. Umowa zawarta jest między przedsiębiorcą, a konsumentem. Dwóch przedsiębiorców zawierających umowę między sobą nie obejmuje ten rodzaj ochrony.
2. Brak indywidualnego uzgodnienia – konsument nie miał realnego wpływu na treść postanowienia. Zapis pochodził z gotowego wzorca umowy, a nie był efektem negocjacji stron.
3. Sprzeczność z dobrymi obyczajami – postanowienie narusza zasadę równowagi stron oraz uczciwego, transparentnego kształtowania stosunku prawnego.
4. Rażące naruszenie interesów konsumenta – dana klauzula w sposób nieuzasadniony pogarsza sytuację klienta, np. nieproporcjonalnie obciąża go kosztami lub ryzykiem, które powinien ponosić przedsiębiorca.

Jeśli spełnione są te cztery warunki łącznie, można mówić, że zapis rażąco narusza interes konsumenta i powinien zostać wyeliminowany z umowy. Ocena zawsze odbywa się indywidualnie – nawet dwa pozornie identyczne zapisy w różnych umowach mogą zostać ocenione odmiennie, w zależności od kontekstu i sposobu ich sformułowania.

Warto też wiedzieć, że postanowienia określające główne świadczenia stron – a więc np. samą kwotę kredytu czy wysokość oprocentowania – mogą być oceniane pod kątem abuzywności tylko wtedy, gdy zostały sformułowane w sposób niejednoznaczny. To dlatego zdecydowana większość sporów sądowych dotyczy nie samej kwoty kredytu, lecz klauzul przeliczeniowych i mechanizmów jej ustalania.

Jakie są skutki uznania klauzuli za abuzywną?

Jeśli sąd stwierdzi, że dane postanowienie ma charakter abuzywny, nie wiąże ono konsumenta od samego początku (działa to ex lege i ex tunc – z mocy prawa i z mocą wsteczną). Pozostała część umowy co do zasady nadal obowiązuje – umowa obowiązuje wtedy w pozostałym zakresie, z pominięciem wyeliminowanego zapisu. Sąd, eliminując wadliwy zapis, dokonuje w praktyce ograniczenia prawa banku do jednostronnego kształtowania treści zobowiązania.

Problem pojawia się wtedy, gdy usunięcie klauzuli abuzywnej sprawia, że umowa traci swój sens gospodarczy lub nie da się jej wykonać bez tego postanowienia. Ryzyko unieważnienia całej umowy jest dziś realne szczególnie w sprawach frankowych, ale dotyczy też coraz częściej kredytów WIBOR-owych. Skutkiem unieważnienia całej umowy kredytowej jest rozliczenie stron tak, jakby umowa nigdy nie została zawarta: bank zwraca wszystkie pobrane raty i opłaty, a konsument oddaje bankowi jedynie kwotę udzielonego kredytu – bez odsetek i innych kosztów. Co ważne, taki wyrok zwalnia konsumenta z obowiązku dalszej spłaty kredytu na dotychczasowych, wadliwych warunkach.

Dokładnie z taką sytuacją mamy do czynienia w sprawach frankowych – po wyeliminowaniu klauzuli przeliczeniowej umowa kredytu indeksowanego lub denominowanego do CHF często nie może dalej funkcjonować. Potwierdził to Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w głośnym wyroku w sprawie Dziubak (C-260/18) z 3 października 2019 r., który otworzył drogę do masowych unieważnień umów frankowych w polskich sądach.

Klauzule abuzywne w umowach kredytów frankowych (CHF)

Kredyty powiązane z frankiem szwajcarskim to najbardziej znany przykład sporów opartych na klauzulach abuzywnych – to właśnie w kontekście umów frankowych polskie sądy wypracowały najbogatsze orzecznictwo. W praktyce najczęściej kwestionowane są klauzule przeliczeniowe zawarte w umowach kredytu indeksowanego lub denominowanego:

• Narzucenie sposobu przeliczenia waluty według kursu ustalanego jednostronnie przez bank, bez jasnego, weryfikowalnego dla konsumenta mechanizmu.
• Jednostronne prawo banku do kształtowania wysokości zobowiązania na podstawie wewnętrznych tabel kursowych, do których konsument nie miał wglądu ani wpływu.
• Zapisy dotyczące kursu waluty, które nie precyzowały, jak dokładnie ma przebiegać przeliczenie wypłaconej kwoty zgodnie z kursem obowiązującym w dniu uruchomienia kredytu.
• Przerzucenie całego ryzyka kursowego na konsumenta, bez rzetelnego poinformowania go o możliwej skali wzrostu zobowiązania – szczególnie dotkliwe w przypadku kredytów walutowych zaciąganych na kilkadziesiąt lat.

Jeśli w Twojej umowie kredytowej znajdują się takie mechanizmy, prawdopodobnie kwalifikuje się ona do dochodzenia jej unieważnienia lub tzw. odfrankowienia. Niektórzy klienci pytają też o możliwość przewalutowania kredytu na złote – w praktyce jednak dochodzenie nieważności umowy jest zwykle rozwiązaniem korzystniejszym finansowo. Więcej o tym, jak wygląda taki proces w naszej kancelarii, znajdziesz na stronie unieważnienie umowy kredytu frankowego CHF.

Klauzule abuzywne w umowach kredytów opartych na WIBOR

Sprawy dotyczące wskaźnika WIBOR to nowszy, ale dynamicznie rosnący obszar sporów z bankami. Tutaj klauzule abuzywne dotyczą przede wszystkim:

• Nietransparentnego informowania o ryzyku zmiennej stopy procentowej – konsument nie zawsze wiedział, jak zmiany oprocentowania przełożą się na wysokość raty w całym okresie kredytowania.
• Braku możliwości negocjacji sposobu ustalania oprocentowania – gotowy wzorzec nie dawał konsumentowi żadnego wpływu na konstrukcję klauzuli.
• Niejasnego mechanizmu wyliczeń, który w praktyce prowadził do nieuzasadnionego zwiększenia całkowitego kosztu kredytu z tytułu rat kredytowych naliczanych według wadliwie skonstruowanego wskaźnika.

Warto dodać, że niektóre banki, chcąc ograniczyć ryzyko sporów, proponują klientom aneksy, które zawierają zmodyfikowane postanowienia dotyczące sposobu ustalania oprocentowania. Zanim taki aneks podpiszesz, warto skonsultować go z prawnikiem – nie zawsze faktycznie usuwa on wadliwy mechanizm, czasem jedynie go maskuje.

Sprawy WIBOR-owe są prawnie bardziej złożone niż frankowe i wymagają indywidualnej analizy każdej umowy. Jeśli chcesz sprawdzić, czy Twoja umowa kredytu złotówkowego opartego na WIBOR może zawierać niedozwolone postanowienia, zapoznaj się z ofertą naszej kancelarii: kredyty złotówkowe oparte na WIBOR.

A co z klauzulami niedozwolonymi w kredytach w euro?

Coraz częściej o klauzulach abuzywnych mówi się także w kontekście kredytów powiązanych z euro. Mechanizmy są tu zbliżone do spraw frankowych: jednostronne ustalanie wysokości opłat i kursów przez bank, brak rzetelnej informacji o ryzyku walutowym, przerzucenie tego ryzyka na konsumenta. Sądy coraz częściej przyznają rację posiadaczom takich kredytów. Więcej na ten temat piszemy w artykule Eurowicze w cieniu Frankowiczów.

Ile klauzul abuzywnych zarejestrowano w Polsce? Rejestr UOKiK i kary dla banków

Skala zjawiska jest spora. W rejestrze UOKiK jest niemal 8000 klauzul abuzywnych, które w różnych postępowaniach zostały uznane przez sądy lub Prezesa UOKiK za niedozwolone. To ogromna baza, z której korzystają prawnicy przy ocenie nowych spraw – jeśli podobny zapis widnieje już w rejestrze, argumentacja przeciwko bankowi jest znacznie mocniejsza.

Stosowanie klauzul abuzywnych to nie tylko ryzyko przegranej w konkretnej sprawie sądowej. W UOKiK zarejestrowano niemal 8000 klauzul abuzywnych, a Prezes UOKiK może dodatkowo nałożyć na przedsiębiorcę, który wciąż stosuje niedozwolone postanowienia we wzorcach umów, karę pieniężną – kara za stosowanie klauzul abuzywnych może wynieść do 10% obrotu osiągniętego przez przedsiębiorcę w roku poprzedzającym nałożenie kary. To realny mechanizm dyscyplinujący, dzięki któremu banki i inne instytucje finansowe coraz częściej same wycofują się z ryzykownych zapisów, zanim trafią one do rejestru.

Jak sprawdzić, czy Twoja umowa zawiera klauzule abuzywne?

Samodzielna analiza treści swojej umowy kredytowej jest trudna – wymaga porównania konkretnych postanowień z aktualnym orzecznictwem sądów oraz rejestrem klauzul niedozwolonych. Pomocne mogą być:

• Rejestr klauzul niedozwolonych prowadzony przez UOKiK – jak wspomnieliśmy wyżej, w rejestrze UOKiK jest niemal 8000 klauzul abuzywnych. Jeśli regulaminy bankowe lub Twoja umowa zawierają zbliżone sformułowania, to mocny sygnał ostrzegawczy.
• Orzecznictwo sądów powszechnych i TSUE – precedensy w sprawach podobnych do Twojej mogą znacząco wzmocnić argumentację.
• Analiza prawnika specjalizującego się w sporach z bankami – ponieważ ocena klauzuli zawsze wymaga indywidualnego podejścia do konkretnej umowy, samo porównanie „słowo w słowo” z innym wyrokiem rzadko wystarcza.

Jeśli po wstępnej analizie masz podejrzenie, że umowa zawiera klauzule niedozwolone, nie musisz od razu iść do sądu. W pierwszej kolejności możesz złożyć reklamację w przypadku klauzul abuzywnych bezpośrednio do banku – czasem to wystarczy, by instytucja finansowa dobrowolnie zmieniła warunki umowy lub zaproponowała ugodę. Jeśli bank odmówi lub zignoruje reklamację, kolejnym krokiem jest wystąpienie do sądu z pozwem przeciwko bankowi.

Co możesz zrobić, jeśli w Twojej umowie występują klauzule abuzywne?

Gdy analiza potwierdzi, że w umowie występują klauzule abuzywne, masz kilka możliwych ścieżek działania.

• Możesz złożyć reklamację w przypadku klauzul abuzywnych bezpośrednio u kredytodawcy.
• Możesz wystąpić do sądu z pozwem przeciwko bankowi – to najskuteczniejsza droga do trwałego rozwiązania sporu, ponieważ tylko prawomocny wyrok wiąże obie strony na przyszłość.

 

Sąd może zdecydować o unieważnieniu umowy lub wyeliminowaniu konkretnego zapisu i nakazać zwrot nadpłaty. Dotyczy to zarówno nadpłaconych rat, jak i innych opłat pobranych na podstawie wadliwego postanowienia.

W praktyce klauzule abuzywne wpływają na całkowitą kwotę kredytu, jaką faktycznie powinieneś oddać bankowi. Po wygranej sprawie bank zwraca nadpłaty wynikające np. z zastosowania niekorzystnego kursu przeliczeniowego, jednostronnego ustalania wysokości opłat czy stosowania postanowień wyłączających odpowiedzialność banku za błędy w obsłudze kredytu. Konsument może odzyskać nadpłaty po unieważnieniu umowy w drodze zwrotu nienależnie pobranych kwot, a w niektórych przypadkach – także dzięki zwolnieniu z obowiązku wcześniejszej spłaty kredytu na dotychczasowych warunkach. Każda sprawa jest jednak inna, dlatego konkretne postanowienia umowy trzeba analizować indywidualnie, a nie w oparciu wyłącznie o cudze wyroki.

Klauzule abuzywne w umowie kredytowej

Zanim podpiszesz nową umowę kredytową, warto pamiętać, że umowy strony podpisują zwykle na gotowym wzorcu przygotowanym przez bank, a nie w wyniku indywidualnych negocjacji. Dlatego zapisy abuzywne trafiają się częściej, niż mogłoby się wydawać – a jedynym sposobem, by uniknąć zapisów abuzywnych, jest dokładne czytanie umowy i konsultacja z prawnikiem przed podpisaniem, a nie dopiero po latach spłacania rat. Jeśli chcesz uniknąć problemów w nowej umowie, zwróć szczególną uwagę na klauzule dotyczące przeliczania walut, zmiany oprocentowania oraz wszelkie postanowienia dające bankowi jednostronne prawo do zmiany warunków bez jasnych kryteriów.

Jeśli natomiast masz już podpisaną umowę i podejrzewasz w niej zapisy abuzywne, kluczowe pytanie brzmi: co się stanie, jeśli sąd uzna moją umowę za zawierającą niedozwolone postanowienia? W większości przypadków oznacza to albo eliminację konkretnego zapisu przy zachowaniu ważności reszty umowy, albo – jak w sprawach frankowych – unieważnienie całej umowy i wzajemny zwrot świadczeń.

Najczęściej zadawane pytania

Na czym polega klauzula abuzywna?

Klauzula abuzywna to zapis w umowie, który nie został indywidualnie uzgodniony z konsumentem, jest sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta. Taki zapis nie wiąże konsumenta od momentu zawarcia umowy, choć reszta umowy zwykle pozostaje w mocy.

Jakie są przykłady klauzul abuzywnych?

Najczęstsze przykłady z umów kredytowych to: jednostronne ustalanie wysokości opłat i kursu waluty przez bank (tabele kursowe w kredytach CHF i EUR), brak rzetelnej informacji o ryzyku kursowym lub ryzyku zmiennej stopy procentowej (WIBOR), a także postanowienia wyłączające odpowiedzialność banku czy dające mu swobodę w jednostronnej zmianie warunków umowy bez jasno określonych kryteriów.

Jakie klauzule w umowach bankowych są najczęściej kwestionowane w sądach?

Zdecydowanie najczęściej kwestionowane są klauzule przeliczeniowe (indeksacyjne i denominacyjne) w kredytach frankowych – to one doprowadziły do fali unieważnień umów po wyroku TSUE w sprawie Dziubak. W dalszej kolejności rośnie liczba spraw dotyczących mechanizmu WIBOR oraz kredytów w euro.

Skąd mam wiedzieć, czy w mojej umowie kredytowej znajdują się niedozwolone zapisy?

Najprostszym punktem wyjścia jest porównanie zapisów Twojej umowy z rejestrem UOKiK oraz aktualnym orzecznictwem sądowym. Jeśli jednak zależy Ci na pewności, najlepiej zlecić analizę prawnikowi – samodzielna ocena bywa mylna, bo nawet drobna różnica w sformułowaniu może decydować o tym, czy dana klauzula zostanie uznana za niedozwoloną.

Ile klauzul abuzywnych jest zarejestrowanych w Polsce?

W UOKiK zarejestrowanych jest niemal 8 000 klauzul abuzywnych. To ogólnodostępna baza, którą można przejrzeć samodzielnie, choć porównanie jej zapisów z treścią własnej umowy najlepiej powierzyć prawnikowi.

Czy każda niekorzystna klauzula w umowie jest automatycznie abuzywna?

Nie. Sama niekorzystność zapisu nie wystarczy – muszą zostać spełnione łącznie wszystkie trzy przesłanki: brak indywidualnego uzgodnienia, sprzeczność z dobrymi obyczajami i rażące naruszenie interesów konsumenta. Ocenę zawsze warto powierzyć prawnikowi, który przeanalizuje konkretną umowę.

Masz umowę kredytową i podejrzewasz, że zawiera niedozwolone zapisy? Skontaktuj się z naszą kancelarią – przeanalizujemy Twoją umowę i wskażemy, jakie masz możliwości działania.

📧 sekretariat@hpadwokaci.pl 📞 +48 662 164 166